تبلیغات
سایت تخصصی شعر«شعر کهن و شعر نو» - زن در آثار عطار نیشابوری 2
درباره وبلاگ

آرشیو

آخرین پستها

پیوندها

نویسندگان

نظرسنجی

آمار وبلاگ

Admin Logo
themebox

زن در آثار عطار نیشابوری 2

عشق و زن در آثار عطار

               بیا ای مرد اگر با ما رفیقی

                                        بیاموز از زنی عشقی حقیقی[10]

غیر از داستانهای لیلی و مجنون و یوسف و زلیخا كه از داستانهای مشهور ادب فارسی است، داستان زین‏العرب و بكتاش كه در الهی نامه آمده است از جمله داستانهای خواندنی و جالب عطار است. این داستان كه نمونه عشق عذری و پاك عشاق است، مظهر و مثال عشق آرمانی، الهی و پاك است. عشق، بی شائبه شهوت و آلودگی جسمانی و نفسانی. داستان زین‏العرب كه در الهی نامه آمده است همان داستان رابعه بنت كعب قزداری است كه از شاعران مشهور قرن چهارم هجری است. عوفی گفته است كه او بر نظم تازی و فارسی هر دو دست داشته است.[11]جامی هم در نفحات الانس از قول ابوسعید ابی الخیر گفته است كه: «دختر كعب عاشق بود بر آن غلام. اما پیران همه اتفاق كردند كه این سخن كه او می‏گوید نه آن سخن باشد كه بر مخلوق توان گفت. او را جای دیگر كار افتاده بود.»[12]

زین‏العرب (رابعه) دختر كعب از پادشاهان بلخ است. كعب هنگام مرگ دختر را به برادر وی حارث می‏سپارد و به او سفارش می‏كند كه همسری شایسته برای وی برگزیند. زین‏العرب در زیبایی چهره تمام بود و این خوبرویی او با لطافت روح و طبع آمیزگاری داشت. او شعر می‏سرود و قوت تمام در شاعری داشت:

چنان در شعر گفتن خوش زبان بود             

                           كه گویی از لبش طعمی در آن بود[13]

در یكی از جشن هایی كه حارث برادرش در باغ زیبای قصر بر پا كرده است، چشم زین‏العرب به طور اتفاقی به بكتاش غلام حارث می افتد و شیفته زیبایی وی می شود. بكتاش در زیبایی و نكویی چون یوسف بود و همین زیبایی وی موجب شیدایی دختر می شود تا به حدی كه بیمار می شود و سرانجام دایه كه از راز زین‏العرب خبردار می شود بكتاش را از این عشق آگاه می كند و بكتاش نیز شیفته روی ندیده یار می شود. نامه های شاعرانه دختر به بكتاش بر شدت عشق وی می افزاید:

نمی دانست كاری آن دل افروز             

                           بجز بیت و غزل گفتن شب و روز

روان می گفت شعر و می فرستاد               

                             بخوانده بود آن گفتی بر استاد

غلام آنگه به هر شعری كه خواندی             

                            شدی عاشق تر و حیران بماندی[14]

«روزی آن غلام آن دختر را ناگاه دریافت. سر آستین وی گرفت. دختر بانگ بر غلام زد و گفت: ترا این بس نیست كه من با خداوندم و آنجا مبتلایم و بر تو بیرون دادم كه طمع می‏كنی؟[15]

دختر در فراق معشوق اشعار غرّا می سرود و می فرستاد و اتفاقاً حارث از طریق رودكی شاعر از ماجرا خبردار شد. پس بكتاش را به چاهی انداخت و دستور داد تا زین‏العرب را در حمامی كرده و شاهرگهای دست وی را بزنند و به این ترتیب این قصه عاشقی پایان می یابد. پس از مدتی بكتاش فرصت فرار می یابد، حارث برادر زین‏العرب را می كشد و بر سر گور معشوقه حاضر می شود و با فرو بردن شمشیر در شكم به زندگی خود پایان می دهد.[16]

جذابیت روایت زین‏العرب و بكتاش در الهی نامه و همچنین علت نقل این ماجرای عاشقانه و شرح آن از طرف صوفیه از آنجاست كه هنگامیكه بكتاش دختر را درمی‏یابد و اظهار عشق می‏كند، دختر او را از خود دور می‏كند و بكتاش را تنها بهانه عشق و عاشقی خود می‏داند:

بدیدش ناگهی بكتاش و بشناخت

                            كه عمری عشق با نقش رخش باخت

گرفتش دامن و دختر برآشفت 

                             برافشاند آستین آنگه بدو گفت

كه هان ای بی ادب این چه دلیری ست

                           تو روباهی تو را چه جای شیری ست

كه باشــی تو كــه گیــری دامــن من     

                           كه ترســـد ســایه از پیــــرامن من

مــــرا در سینه كاری اوفتــــــادست        

                          ولیكن بر تو آن كارم گشادست

چنین كاری چه جای صـد غلام است

                        به تو دادم برون اینت تمام است

تو را آن بس نباشد در زمـانه 

                      كه تو این كار را باشی بهانه [17]

در اینجا عطار بقیه نقل داستان را به ابوسعید ابی الخیر وامی‏گذارد كه گفت: دختر، عارفی تمام بود و این عشق عشقی حقیقی بود كه از طریق عشق مجازی هویدا شده بود:

ز لفظ بوسعید مهنه دیـــدم        

                      كه او گفتست من آنجـــا رسیـــدم

بپرسیـدم زحــال دختر كعـب

                        كه عارف گشته بود او عارفی صعب

چنین گفت او كه معلومم چنان شد             

                    كه آن شعری كه بر لفظش روان شـد

ز سـوز عشق معشوق مجـازی             

                       نبگشاید چنین شعری به بازی

نداشت آن شعر با مخلـوق كاری             

                        كه او را بود بـا حق روزگاری

كمالی بود در معنی تمامش            

                     بهانه بود در راه آن غــلامش[18]

این داستان نمونه عشق خاكساری و حبّ عذری در ادب فارسی است.[19] داستانهای لیلی و مجنون و رابعه و بكتاش در آثار عطار در پی بیان نوعی عشق دیگرند. عشقی فراتر از عشق مادی و مجازی، عشق حقیقی. عشقی كه فراتر از معشوق، خود عشق هدف عاشق باشد. عشق انسانی، منهاج عشق ربانی است و داستان تحقق حدیث نبوی است: «من عشق وعفّ ثمّ كتم فمات مات شهیداً»[20]در این داستان زین‏العرب یا همان رابعه دختر كعب بكتاش را وسیلة عشق ورزیدن می‏داند. او عشق را می‏یابد و جز عشق، چیزی دیگر طلب نمی‏كند. چنانكه بوسعید گفت سخنی كه او گفته است نه چنان است كه كسی را در مخلوق افتاده باشد و عطار با آوردن این داستان و تكرار پیاپی داستان لیلی و مجنون بر ارزش اینگونه عشق و اینگونه زنان پاكدامن تأكید می‏ورزد. در الهی نامة عطار بیش از ده بار و در طی چند حكایت نام لیلی و مجنون تكرار می‏شود و بر روحانی و الهی بودن عشق ایشان تأكید می‏شود. طی حكایتی در پایان الهی نامه مجنون در پاسخ سائلی كه از عشق لیلی پرسش می‏كند، می‏گوید:

جوابش داد كان بگـذشت اكنون            

                        كه مجنون لیلی و لیلی ست مجنون

دویی برخاست اكنـــون از میــــانه            

                        همه لیلــی ست مجنون بر كــرانه

چو شیر و می به هم پیوسته گردنــد            

                            زنقصان دو بودن رسته گردند

اگر هستـی به جان او را خریدار              

                           چو تو گم گشتـی او آمد پدیدار

   چنان گم شو كه دیگر تا توانی            

                            نیابی خویش را در زندگانی[21]

   در مصیبت نامه عطار هم حكایتی مندرج است كه طی آن سائل از مجنون می‏خواهد كه لیلی را طلب كند و او در پاسخ می‏گوید كه من دیگر به یاد لیلی خوشم و هر چه فراتر از این بی ارزش است، چرا كه من عاشق شهوت پرستی نیستم كه از یاد دوست دست بردارم:

آن یكی در خواند مجنـــون را ز راه

                           گفت اگر خواهی تو لیلی را بخواه

گفت هــــرگز می‏نباید زن مــــرا 

                          بس بود این زاری و شیـــون مرا

گفت او را چــون نمی‏خواهی برت

                        این همه سودا برون كــن از سرت

یــاد خوشتــــر گفت از لیلــی مرا

                    ســـركشـــی او را و وا ویلــی مـرا

مغــز عشـــق عاشقـــان یادی بـود

                     هر چه بگذشتی از این یادی بــود

من نیم زان عاشقـی شهــوت پرست

                 تا كنـــم خالـی ز یاد دوست دست[22]

     در منطق الطیر هم داستان لیلی و مجنون برای عطار مثالی از عشق حقیقی است كه در آن خودی عاشق برمی‏خیزد و همه عشق و معشوق جایگزین آن:

عشـــق باید كــز خرد بستــاندت 

                       پس صفــات تو بــدل گرداندت

كمترین چیزی ست در محو صفات

                    بخشش جان است و ترك ترهات[23]

حكایت عطار در الهی نامه كه از اتحاد لیلی و مجنون خبر می‏دهد از جمله تمثیلاتی است كه سابقه پیشین دارد. در این حكایت عطار می‏نویسد كه مجنون در رباطی نشسته بود و از خیال با لیلی بودن و دیدن تصویر خود و او سرخوش بود و می‏گفت اگر عمری عشق ورزیدم، در نهایت هر دو را با هم دیدم.[24]

عین القضاة می‏گوید: مگر نشنیده‏ای  كه مجنون را گفتند كه لیلی آمد. گفت: من خود لیلی ام و سر به گریبان فرو برد یعنی لیلی با من است و من با لیلی.[25]

در اینگونه داستانها عشق ورزی برای رسیدن به كمال است و عشق مجازی پل و نردبان عشق الهی است.

داستان قرآنی یوسف و زلیخا نیز حكایت از داستانی عاشقانه دارد و زلیخا در اینجا عاشق است و خواستار یوسف كه مظهر كمال و خوبی است. زلیخا شیفته یوسف است و جان در سركار عشق وی می‏كند. حكایت چوب خوردن یوسف به دستور زلیخا[26]و ساختن خانه‏ای  كه همه آن نقش روی زلیخا بود[27]از ترفندهایی است كه وی برای جلب نظر یوسف بكار می‏برد. او در عشق تمام است و عطار وی را مظهر عشق راستین می‏داند. در مصیبت نامه از روزگار درماندگی زلیخا یاد می‏كند آنگاه كه از دو چشم نابیناست. زلیخا درخواست می‏كند كه او را بر سر راهگذر یوسف ببرند. جملاتی كه زلیخا در خطاب به یوسف می‏گوید یوسف را شگفت زده می‏كند. ای زلیخا! ای زلیخا! ای عجبا هنوز محبت من در دل تو بدینجاست كه بدین صفت گشته‏ای  و هنوز مرا می‏خواهی؟ زلیخا گفت: اگر خواهی كه از آتش دل من بدانی تازیانه به من ده. زلیخا تازیانة یوسف بگرفت و برابر دهن بداشت و آهی بكرد. در ساعت از این سر تازیانه تا آن سر همه آتش گرفت.[28] تمام بودن زلیخا در كار عاشقی سبب بخشودن گناهش و جلب محبت یوسف می شود. در حكایتی دیگر در الهی نامه باز زلیخا را در هنگام بیماری و درویشی وی می‏یابیم كه برسر راه یوسف قرار می‏گیرد و یوسف از خداوند می‏پرسد كه از این فرتوت نابینا چه می‏خواهد و چرا او را از سر راه وی بر نمی‏گیرد. جبرئیل پاسخ می‏دهد كه او را برنمی‏گیریم چرا كه او آن را كه ما دوست می‏داریم دوست می‏دارد و همه وجودش از دوستی تو پر است:

در آمــد جبرئیــل و گفت آنگاه 

                          كه او را بر نمی‏گیــریـم از راه

كه او آن را كه ما را دوست دارد  

                          جهانی دوستی در پوست دارد

چو او را دوستـی تست پیـوست  

                         مرا بهـر تو با او دوستی هست

 چـو او جان عزیز خود تو را داد

                       ذلیلش چون كنم؟ باید ترا داد[29]

غیر از داستانهای عاشقانه لیلی و زلیخا و زین‏العرب بوی عشق از سراسر حكایتهای مثنوی‏های عطار می‏تراود و ما داستان عشاقی را می‏خوانیم كه عشقشان نمونه و الگو است و عطار ایشان را نمونه تمام و كمال عشق می‏داند. در الهی نامه داستان زنی را می‏شنویم كه عاشق شهزاده‏ای  است. عشق زن را بیچاره و بیمار كرده و آتش در جان وی افكنده است. به ناچار در پی شهزاده است و هر جا كه می‏رود زن در تعقیب اوست. شهزاده شكایت پیش پدر می‏برد و از او می‏خواهد كه زن را از سر راه او بردارد. پـادشـاه دستور می‏دهد كه موی زن را به كُرّه‏ای  بندند و كره را آنقدر بدوانند تا جسم زن پاره پاره شود. هنگام اجرای فرمان زن از پادشاه می‏خواهد كه آخرین حاجت وی را برآورد. پادشاه از خواسته وی می‏پرسد، زن می‏گوید:

زنش گفتا اگر امـــروز ناچـار  

                        به زیر پای اسبـم می‏كشی زار

مر آن است حاجت ای خداوند

                       كه موی من به پای اسب او بند

كه تا چون اسب تازد بهر آن كار

                       به زیر پای اسبــم او كشـد زار

كه چـون من كشتـه آن ماه گردم

                     همیشــه زنــده ایـن راه گردم[30]

دل پادشاه بر زن نرم می شود و او را رها می‏كند و عطار در پایان داستان نتیجه می‏گیرد كه:

بیــا ای مــرد اگر با ما رفیقـی 



نوشته شده توسط :فراز توکلی شیراجی
دوشنبه 10 فروردین 1388-09:50 ب.ظ
نظرات() 

feet complaints
یکشنبه 26 شهریور 1396 07:33 ب.ظ
naturally like your website however you need to take a look at the spelling on several of your posts.
A number of them are rife with spelling issues and I in finding it very
troublesome to inform the reality then again I'll surely come back again.
Shayla
دوشنبه 25 اردیبهشت 1396 09:18 ق.ظ
Thanks to my father who told me about this
webpage, this web site is really remarkable.
manicure
پنجشنبه 31 فروردین 1396 10:47 ق.ظ
My brother suggested I would possibly like this website.
He was once totally right. This put up truly made my day.
You cann't imagine just how a lot time I had spent for this info!

Thanks!
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر